Back to top
Menu

Topaankoop voor het Gezellearchief

Het Guido Gezellearchief kon op een recente veiling een uniek stuk aankopen. Het gaat om een spreuk van Guido Gezelle met een sierlijke illustratie van Rik Wouters. Het document heeft niet alleen een esthetische waarde, maar is ook zeer relevant voor de receptie van Gezelle in artistieke middens in het begin van de twintigste eeuw.

De spreuk “Men zoekt niemand bachten den oven of men heeft er zelf gezeten” betekent Alleen wie zelf slecht is, denkt slecht over anderen. Gezelle gebruikte haar voor de Duikalmanak, de eerste Vlaamse scheurkalender, voorloper van de nog steeds bestaande Druivelaar. Gezelle koos voor de naam “Duikalmanak” omdat het ene blaadje zich “duikt” (verbergt) achter het andere. De Duikalmanak verscheen voor het eerst in 1886 op initiatief van de Brugse Sint-Augustinusdrukkerij (Desclée-De Brouwer) die een Vlaamse christelijk geïnspireerde volkse dagkalender op de markt wou brengen, aanvankelijk bij uitgever Karel Beyaert-Storie in Brugge, vervolgens bij Siffer te Gent van 1888 tot 1899. Ze werden kunstig vorm gegeven in neogotische stijl door Desclée-De Brouwer en bevatten naast het dagcijfer, de dagheilige en de kerkelijke feesten, ook daggebonden volkskundige gegevens en een spreuk of gezegde. De 13 jaargangen van de Duikalmanak bevatten zo’n 4750 spreuken door Gezelle verzameld of zelf opgesteld in functie van de betreffende dag. Gezelle noteerde de spreuken of kernachtige gedichtjes op kleine blaadjes van dezelfde afmetingen. Het Gezellearchief bewaart de handschriften hiervan. Ook het handschrift van de door Rik Wouters geschilderde spreuk is aanwezig in het archief en verscheen in de Duikalmanak op 16 mei 1896.

Het gaat om een oude spreuk die we al op een schilderij van Bruegel terug vinden. Gezelle vond ze waarschijnlijk terug in het Spreekwoordenboek der Nederlandsche taal van Pieter Jacob Harrebomée.

gga_rikwouters_gezelle007camera2

In het aangekochte stuk laat Wouters zich inspireren door de spreuk van Gezelle tot het schilderen van een expressionistisch vrouwelijk naakt. Hij schildert de spreuk in gracieuze letters en versiert die met een vrouwenfiguur in enkele eenvoudige trefzekere lijnen in Oost-Indische inkt. De keuze van Wouters voor een spreuk van Gezelle is niet verwonderlijk. Biograaf Eric Min verwijst meermaals naar Wouters’ grote bewondering voor Gezelle. Gezelles bundels Tijdkrans en Rijmsnoer stonden in zijn bescheiden boekenkast. Wandelend door het platteland en het Zoniënwoud met zijn geliefde Nel declameerde Wouters verzen van Gezelle terwijl hij de maat sloeg met zijn handen. Ook zijn impressionistische notities voor Nel klinken soms Gezelliaans zoals: “Men zou zeggen den hemel brand [sic] zoo mooie is de lochte rood”. Wanneer de eerste Wereldoorlog uitbrak, had Rik Wouters als soldaat contact met een neef van Gezelle in zijn compagnie: “Ary Delen herinnert zich dat Rik hem tijdens zijn maal van gestampte aardappelen, gekookt vlees en roggebrood voorstelt aan zijn lotgenoten: een jolligen Brusselaar […], en een zwijgzame boerenzoon uit West-Vlaanderen die Gezelle heet en inderdaad een neef van de dichter blijkt te zijn.” Ook in 1916 op zijn ziekbed te Amsterdam vond Wouters troost in de gedichten van Gezelle. Vriend Jan Van Nijlen schreef hierover: “Zijne eenige lectuur in de laatste maanden was Guido Gezelle, dien hij hartstochtelijk bewonderde. Hij had het zoover gebracht dat hij zijne vrouw, die nooit een Vlaamsch boek in handen nam, dit mooie werk heeft leeren lezen; en dit maakte hem zeer gelukkig. Hij las dan of zij las hem voor: ‘een bonke keersen, kind’ ‘Daar stond in ’t veld een blommeken’, ‘de kraaien’ en soms was hij zo ontroerd dat hij het uitsnikte.” Wanneer zijn einde naderde, werd een priester bij de zieke gehaald, die hem sprak over Gezelle en hem aanraadde te biechten en te trouwen met Nel vóór zijn dood.

Op het stuk zelf staan verschillende verwijzingen naar de herkomst. In de rechterbenedenhoek vinden we de atelierstempel: De Dwaze Maagd of Vierge Folle. Het is de stempel waarmee de toonaangevende Brusselse galerij Giroux de werken van Rik Wouters merkte. De stempel verwijst naar de belangrijkste sculptuur van Rik Wouters: Het zotte geweld of De dwaze maagd. Kunsthandelaar Georges Giroux had het alleenrecht op de verkoop van Wouters’ werk.

gga_rikwouters_gezelle001tcamera1_stempelbijgensneden gga_rikwouters-page-001 zotte-geweld

Bekijk het werk in de online catalogus van de bibliotheek.